Skuteczne metody i czym myć płytki tarasowe w 2025 roku
Nasze balkony i tarasy to azyle na świeżym powietrzu, ale też nieustannie wystawione areny na walkę z siłami natury. Opady deszczu, szadź, pyłki, kurz nanoszony wiatrem, a nawet ptasie "pamiątki" – wszystko to osiada na płytkach, tworząc z czasem trudne do usunięcia zabrudzenia. Zastanawiasz się czym myć płytki tarasowe, by odzyskały dawny blask? Krótka odpowiedź brzmi: często, systematycznie i przy użyciu odpowiednich, często bardzo prostych środków. Kluczowe jest regularne czyszczenie, zapobiegające wgryzaniu się brudu w strukturę płytki i fugi.

- Domowe sposoby czyszczenia płytek tarasowych
- Skuteczne czyszczenie fug na tarasie
- Niezbędne narzędzia do mycia płytek tarasowych
Okres po jesieni i zimie to z reguły moment, gdy nasze zewnętrzne posadzki prezentują się najmniej estetycznie. Widać na nich ślady po deszczu i śniegu, często wymieszane z drobinami kurzu i zanieczyszczeń z powietrza. Przez cały rok dochodzą do tego resztki organiczne – liście, pyłki, niestety, czasem i martwe owady czy ptasie odchody. Kiedy słońce utrwali ten niechciany koktajl, brud staje się o wiele trudniejszy do usunięcia.
Włączając sprzątanie tarasu do rutyny – na przykład raz na dwa tygodnie, a gruntownie po zimie – można znacząco ograniczyć skalę problemu. Oczywiście, rynek oferuje szeroką gamę specjalistycznych detergentów do czyszczenia glazury zewnętrznej. Niektóre są bardzo skuteczne, ale miejmy na uwadze ich wpływ na środowisko oraz koszty, zwłaszcza przy dużej powierzchni.
Zanim więc sięgniemy po potencjalnie silne środki chemiczne, warto rozważyć alternatywy. Czy istnieją metody równie efektywne, a przy tym tańsze i bardziej ekologiczne? Okazuje się, że tak. Nawet z pozornie uporczywymi zabrudzeniami na posadzce balkonowej można sobie poradzić, wykorzystując składniki, które często mamy pod ręką w kuchni czy łazience.
Zobacz także: Jak położyć płytki na tarasie w 2025 roku? Poradnik krok po kroku
Nie wszystko da się jednak załatwić jedną, magiczną miksturą. Różne typy zabrudzeń wymagają czasem odmiennego podejścia, a niektóre obszary tarasu – jak choćby fugi – stanowią osobną kategorię wyzwań. Ich czyszczenie to często żmudna praca, ale satysfakcja z efektu czystych linii pomiędzy płytkami jest ogromna.
Domowe sposoby czyszczenia płytek tarasowych
Stara gwardia sprzątających wie swoje: często najlepsze rozwiązania to te najprostsze, bazujące na naturalnych składnikach, które od dekad służą naszym babciom. Zanim wpadniemy w wir drogich, specjalistycznych środków chemicznych, spróbujmy przyjrzeć się temu, co kryje się w naszej spiżarni czy pod zlewozmywakiem. Domowe sposoby czyszczenia płytek tarasowych potrafią zdziałać cuda, często zaskakując swoją skutecznością nawet na trudnych, starych zabrudzeniach.
Najczęściej stosowanymi, uniwersalnymi bohaterami domowych porządków są soda oczyszczona (wodorowęglan sodu) i ocet spirytusowy (roztwór kwasu octowego). Soda działa jak delikatny, ale skuteczny środek ścierny, rozluźniając brud, podczas gdy ocet – ze względu na swoje kwasowe pH – świetnie radzi sobie z osadami mineralnymi, rdzawymi plamami czy nalotem z kamienia. Kombinacja tych dwóch może wywołać efekt wulkanu, co bywa zabawne, ale przede wszystkim uwalnia siłę czyszczącą, rozbijającą zabrudzenia na poziomie molekularnym.
Zobacz także: Czym skutecznie zabezpieczyć płytki na tarasie w 2025? Sprawdzone metody!
Przygotowanie "naparu" czyszczącego jest proste i intuicyjne. Na typowe zabrudzenia wystarczy roztwór wody z octem w proporcji 1:1 lub 1:2 (ocet:woda), który można wzbogacić kilkoma kroplami płynu do naczyń dla lepszego efektu odtłuszczającego. Taką miksturę rozpylamy na powierzchni płytek, pozostawiamy na 10-15 minut, a następnie szorujemy i spłukujemy. Pamiętajmy, że ocet ma charakterystyczny zapach, który szybko wietrzeje na świeżym powietrzu.
Innym skutecznym orężem jest pasta z sody oczyszczonej i wody. Mieszamy sodę z niewielką ilością wody do uzyskania gęstej pasty. Nakładamy ją bezpośrednio na plamy lub zabrudzone fragmenty płytek, zostawiamy na 20-30 minut (przy trudnych plamach nawet na godzinę), a następnie szorujemy szczotką. Drobinki sody działają jak mikroskopijne peelingi, fizycznie usuwając brud, a jej zasadowe właściwości neutralizują kwasy obecne w niektórych zanieczyszczeniach.
A co z kwaskiem cytrynowym? To kolejny kwas, tym razem o przyjemniejszym zapachu. Podobnie jak ocet, świetnie sprawdza się w walce z kamieniem, rdzą czy osadami wapiennymi, często widocznymi po twardej wodzie używanej do podlewania roślin. Możemy rozpuścić około 50-100g kwasku w litrze ciepłej wody i użyć tego roztworu do mycia. Szczególnie uporczywe plamy można potraktować pastą z kwasku cytrynowego i wody.
Zobacz także: Płytki na Taras Wentylowany Cena 2025: Ile Kosztują i Od Czego Zależy?
Do usuwania plam z tłuszczu lub oleju, które mogą pojawić się po grillowaniu lub pracy w pobliżu tarasu, pomocna będzie gorąca woda z dużą ilością płynu do naczyń. Płyn do naczyń został zaprojektowany do rozpuszczania tłuszczów i świetnie sprawdzi się także na zewnątrz. Polewamy gorącą wodą z płynem plamę, zostawiamy na kilka minut, a następnie intensywnie szorujemy. Czasem konieczne jest powtórzenie procesu.
Wielu ludzi z rezerwą podchodzi do domowych sposobów, myśląc, że są mniej profesjonalne. Przykładowo, słyszałem kiedyś opowieść od znajomego, jak kupił drogi, "cudowny" środek na plamy z grilla, wydał sporo pieniędzy, a efekt był marny. Tymczasem, próbując później ze zwykłą sodą i octem, okazało się, że większość plam zniknęła bez śladu. Kluczem jest nie tylko skład, ale też odpowiednie zastosowanie i cierpliwość. Nie ma jednego środka na wszystko, a efektywne mycie płytek tarasowych często wymaga kombinacji metod.
Zobacz także: Jakie Płytki na Taras Zewnętrzny w 2025 Roku? Poradnik Wyboru
Studium przypadku: Mieszkanie w bloku, balkon wystawiony na południe, intensywnie używany przez cały rok. Głównym problemem były wżarte plamy z kawy i ziemi z doniczek, które pod wpływem słońca zesztywniały na powierzchni płytki gresowej. Zamiast silnej chemii, zastosowano metodę pasty z sody oczyszczonej. Pokryto plamy gęstą pastą, pozostawiono na noc, a rano zszorowano twardą szczotką. Większość plam udało się usunąć już po pierwszym zastosowaniu. Pozostałe zbladły po kolejnym zabiegu.
Nie zapominajmy też o starej, dobrej wodzie pod ciśnieniem. Choć nie jest to "domowy sposób" w sensie składników, niskociśnieniowa myjka (uwaga: wysokie ciśnienie może uszkodzić płytki lub fugi, zwłaszcza na starszych tarasach) z samą wodą potrafi usunąć luźne zabrudzenia, kurz, pyłki czy mech. Po takim mechanicznym oczyszczeniu, użycie domowych środków chemicznych staje się o wiele bardziej efektywne, bo działają one bezpośrednio na pozostałe, bardziej uporczywe plamy.
Podsumowując, domowe sposoby na czyszczenie płytek tarasowych są nie tylko bardziej przyjazne dla portfela i środowiska, ale często także zaskakująco skuteczne. Warto mieć pod ręką zapasy sody, octu i kwasku cytrynowego, bo stanowią one fundament domowego arsenału czyszczącego. Ich uniwersalność sprawia, że sprawdzą się w wielu sytuacjach, a ich delikatność jest atutem, gdy boimy się uszkodzenia delikatniejszych powierzchni płytek lub fug. Próbując, można łatwo odkryć, które z tych metod najlepiej sprawdzą się na naszych konkretnych płytkach i rodzajach zabrudzeń.
Zobacz także: Co położyć na stare płytki na tarasie bez skuwania
| Domowy środek | Skład/Proporcja | Zastosowanie Główne | Przybliżony Koszt (za litr roztworu/pastę) | Szacowana Skuteczność (skala 1-5, 5=najlepsza) |
|---|---|---|---|---|
| Ocet spirytusowy (roztwór) | 1:1 do 1:2 (Ocet:Woda) + płyn do naczyń | Kamień, naloty, rdzawki | ~1.5 - 3 PLN | 4 |
| Pasta z sody oczyszczonej | Soda + woda (gęsta pasta) | Plamy z kawy, ziemi, lekkie tłuszcze | ~5 - 8 PLN | 4.5 |
| Kwasek cytrynowy (roztwór/pasta) | 50-100g/litr wody LUB Kwasek + woda (pasta) | Kamień, rdza, osady wapienne | ~2 - 4 PLN | 4 |
| Gorąca woda + płyn do naczyń | Gorąca woda + dużo płynu | Plamy tłuszczowe, olejowe | ~1 - 2 PLN | 3.5 - 4 |
Skuteczne czyszczenie fug na tarasie
Fugi. Małe, niepozorne, a potrafią przyprawić o ból głowy każdego, kto postanowi zabrać się za gruntowne czyszczenie tarasu. To prawdziwe siedliska brudu, wilgoci i często uporczywych pleśni czy mchu, wciśnięte w najwęższe, trudno dostępne przestrzenie między płytkami. Standardowe mycie podłogi mopem czy ścierką po prostu ich nie doczyszcza, a brud gromadzi się warstwami, z każdym miesiącem stając się coraz bardziej oporny na usuwanie. Efektem są nieestetyczne, ciemne lub zielonkawe linie, które szpecą nawet najczystsze płytki. To tutaj wyzwanie pod nazwą czym myć płytki tarasowe nabiera dodatkowego wymiaru, koncentrując się na szczególe.
Aby skutecznie wyczyścić fugi, potrzebujemy podejścia metodycznego i często sporo cierpliwości. Podstawową, mechaniczną metodą, która wymaga czasu, ale daje świetne efekty, jest użycie szczoteczki z twardszym włosiem. Stara szczoteczka do zębów z nylonowym włosiem o średniej lub twardej sztywności sprawdzi się doskonale, umożliwiając dotarcie w każdy zakamarek. Można też zaopatrzyć się w specjalistyczne szczotki do fug, często o kształcie V-profilu, lepiej dopasowane do spoiny.
Samą mechaniczną siłą rąk niewiele zdziałamy na wżarty brud. Niezbędne są środki czyszczące. Przy jasnych fugach, które z czasem stały się szare lub ciemne, doskonale sprawdza się wspomniana już pasta z sody oczyszczonej z wodą lub kwasek cytrynowy. Nakładamy pastę na fugę, wcieramy delikatnie szczoteczką, zostawiamy na kilkanaście minut, a następnie intensywnie szorujemy. Zasadowe właściwości sody i kwasowe kwasku rozbijają brud, który łatwiej potem usunąć mechanicznie.
Powszechnie dostępny, choć mniej intuicyjny jako środek czyszczący fugi, jest... pasta do mycia zębów! Szczególnie te wybielające pasty mogą okazać się skuteczne na jasnych fugach, dzięki zawartym w nich delikatnym substancjom ściernym i wybielającym. Niewielką ilość pasty nakładamy na szczoteczkę, szorujemy fugę, a następnie spłukujemy. To metoda szczególnie polecana do mniejszych powierzchni lub szybkich poprawek.
Dla fug kolorowych, które mogą ulec odbarwieniu pod wpływem silnych kwasów czy wybielaczy, warto rozważyć łagodniejsze, a zarazem skuteczne metody. Przykładem może być roztwór ciepłej wody z proszkiem do pieczenia (ma podobne działanie do sody) lub delikatnym płynem do naczyń. Sporządza się go w misce, a następnie pędzlem lub gąbką aplikuje na fugi. Pozostawienie go na kilka minut, a następnie szorowanie i spłukanie pozwala usunąć większość typowych zabrudzeń bez ryzyka uszkodzenia koloru.
W przypadku bardzo uporczywych zabrudzeń, takich jak wżarty mech czy pleśń, czasem konieczne jest użycie dedykowanych środków do czyszczenia fug dostępnych w sklepach budowlanych lub drogeryjnych. Zawsze jednak należy czytać etykiety i sprawdzać, czy dany środek jest odpowiedni do materiału fugi (cementowe, epoksydowe) i czy nie grozi odbarwieniem. Test w mało widocznym miejscu jest w takim przypadku absolutnie obowiązkowy.
Mycie fug pod ciśnieniem to kusząca perspektywa, ale wymaga ostrożności. Niskociśnieniowa myjka, ustawiona na strumień skierowany wzdłuż fugi, może pomóc usunąć luźny brud. Zbyt wysokie ciśnienie lub kierowanie strumienia prostopadle do powierzchni może jednak wypłukać spoinę, doprowadzając do jej uszkodzenia lub rozszczelnienia. To proszenie się o kłopoty, które w przyszłości mogą skutkować problemami z zawilgoceniem czy pękaniem płytek.
Kiedyś zdarzyło mi się rozmawiać z doświadczonym glazurnikiem, który powiedział: "Panie, najlepiej to regularnie zamiatać i przemywać wodą. Fuga to jak skóra, jak ją zaniedbasz, to potem tylko drapiąc usuniesz brud, albo ją całkiem zetrzesz". Ta prosta myśl podkreśla wagę prewencji i systematyczności. Regularne dbanie o czystość płytek tarasowych i fug minimalizuje konieczność agresywnego czyszczenia.
Ile czasu potrzeba na wyczyszczenie fug? To zależy od stopnia zabrudzenia i powierzchni. Na małym balkonie o powierzchni 6m² z płytkami 30x30 cm (co daje około 40-50 metrów bieżących fugi), ręczne czyszczenie szczoteczką z pastą sody może zająć od 2 do 4 godzin, w zależności od wprawy i kondycji fugi. Jeśli dodamy do tego czas na aplikację, czekanie i spłukiwanie, mówimy o całkiem sporym projekcie na weekend. Ale efekt lśniących fug jest często warty tego wysiłku.
Warto też pomyśleć o impregnacji czystych fug. Dostępne są specjalistyczne impregnaty do fug cementowych, które tworzą warstwę ochronną, utrudniającą wnikanie brudu i wilgoci w strukturę spoiny. Choć nie zwalniają one z obowiązku regularnego sprzątania, mogą znacząco wydłużyć czas, po którym fugi zaczną wymagać gruntownego czyszczenia.
Podsumowując, czyszczenie fug na tarasie to wyzwanie, ale z odpowiednimi narzędziami (szczoteczka, aplikator) i środkami (soda, kwasek, pasta do zębów, dedykowane środki), a przede wszystkim z cierpliwością i metodycznością, można osiągnąć doskonałe rezultaty. Pamiętajmy, że czysta fuga to nie tylko estetyka, ale też dłuższa żywotność całej nawierzchni tarasu. Warto poświęcić im szczególną uwagę podczas każdego sprzątania.
| Metoda/Środek | Polecane Narzędzie | Typ Fugi/Zabrudzenia | Szacowany Czas (na 10 mb fugi) | Szacowana Trudność |
|---|---|---|---|---|
| Pasta z sody oczyszczonej/Kwasek | Szczoteczka do zębów/fug | Jasne fugi, kamień, rdzawki | ~20-30 min | Średnia |
| Pasta do zębów | Szczoteczka do zębów | Jasne fugi, lekkie zabrudzenia, odświeżenie | ~10-20 min | Łatwa |
| Woda z proszkiem do pieczenia/płynem | Szczoteczka, pędzel, gąbka | Fugi kolorowe, typowe zabrudzenia | ~15-25 min | Łatwa/Średnia |
| Dedykowane środki do fug | Szczoteczka, gąbka, aplikator (wg instrukcji) | Uporczywe zabrudzenia, pleśń, mech | ~15-30 min | Zróżnicowana (zależna od środka) |
Niezbędne narzędzia do mycia płytek tarasowych
Posiadanie odpowiednich narzędzi to połowa sukcesu w każdej dziedzinie – w czyszczeniu płytek tarasowych również. Nie ma co się oszukiwać, sama magiczna mikstura niewiele zdziała bez solidnego sprzętu, który pomoże usunąć brud mechanicznie i efektywnie. Tak jak kucharz potrzebuje ostrych noży, tak specjalista od czystego tarasu wymaga zestawu przemyślanych pomocników. Włączając sprzątanie balkonu do regularnej rutyny, zauważamy szybko, że niektóre sprzęty są wręcz nieodzowne na co dzień, a inne przydają się przy większych, gruntownych porządkach.
Na co dzień, do szybkiego przetarcia posadzki z kurzu, pyłków czy luźnych liści, przyda się dobrej jakości mop. Ale nie każdy mop się nada. Płaskie mopy z wymiennymi wkładami z mikrofibry są świetne, bo mikrofibra doskonale zbiera kurz i nie pozostawia smug. Ważny jest też mechanizm wyciskania – system bezdotykowego wyżymania, np. w wiaderku, znacznie przyspiesza pracę i chroni dłonie. Wybierając mop, zwróć uwagę na solidność drążka – powinien być stabilny i odpowiednio długi, by nie obciążać kręgosłupa.
Zamiatanie to kolejny podstawowy krok, zwłaszcza przed myciem na mokro. Dobra zmiotka i szufelka to podstawa. Idealna zmiotka do użytku zewnętrznego powinna mieć sztywniejsze, gęste włosie, które skutecznie zbierze piasek, ziemię czy drobne kamyki spomiędzy płytek. Odkurzacz, szczególnie model zewnętrzny (np. przemysłowy, który może pracować na mokro i sucho), to luksus, który znacząco przyspiesza usuwanie luźnych zanieczyszczeń z większych powierzchni. Jest to szczególnie pomocne w szczelinach i przy ścianach.
Kiedy przechodzimy do mycia właściwego, oprócz wspomnianej wcześniej szczoteczki do fug, potrzebujemy szczotek do samych płytek. Szerokie szczotki o średniej twardości nylonowego włosia są uniwersalne – dobrze szorują, ale nie rysują większości rodzajów płytek tarasowych (gres, terakota, płytki betonowe). Warto mieć też szczotkę o nieco twardszym włosiu do walki z bardzo wżartymi plamami, ale używaj jej ostrożnie na delikatniejszych powierzchniach. Pamiętajmy, że przygotowanie powierzchni do czyszczenia przez usunięcie luźnego brudu znacznie ułatwia dalszą pracę.
Ścierki – nieoceniony element każdego sprzątania. Warto mieć kilka rodzajów: z mikrofibry do przecierania na sucho i polerowania, bawełniane lub wiskozowe do mycia i zbierania wody. Niektórzy producenci oferują nawet ścierki z dodatkiem srebra, które mają właściwości antybakteryjne, co może być pomocne w utrzymaniu higieny na tarasie, szczególnie w miejscach, gdzie bawią się dzieci lub przebywają zwierzęta.
Ważnym, choć często niedocenianym narzędziem jest skrobak. Przydatny do usuwania gumy do żucia, zastygłego tłuszczu czy innych bardzo twardych, punktowych zabrudzeń. Powinien mieć ostre, ale jednocześnie niezbyt szerokie ostrze i ergonomiczną rączkę. Używaj go ostrożnie, pod niewielkim kątem do powierzchni, aby nie zarysować płytki. Przykładowo, skrobak z metalowym ostrzem o szerokości około 4-5 cm będzie idealny do precyzyjnego działania.
Myjka ciśnieniowa, choć nie zawsze potrzebna, potrafi być potężnym sojusznikiem w skutecznym myciu płytek tarasowych, o ile używana jest z głową. Niskociśnieniowa myjka (np. o ciśnieniu roboczym 80-100 bar) z dyszą szerokokątną (np. 25° lub 40°) jest w stanie szybko usunąć dużą część brudu, mchu i nalotu, znacząco skracając czas potrzebny na szorowanie ręczne. Zawsze testuj na małym obszarze, aby upewnić się, że ciśnienie nie jest zbyt wysokie dla Twoich płytek i fug. Wąż ogrodowy z pistoletem regulującym strumień to jej prostszy i bezpieczniejszy odpowiednik.
Nie zapomnijmy o podstawowych akcesoriach: wiaderka na wodę (najlepiej dwa – jedno na wodę czystą ze środkiem, drugie na brudną do spłukiwania), rękawice ochronne (konieczne przy użyciu silniejszych detergentów, ale też przydatne dla ochrony skóry przy dłuższym kontakcie z wodą), a także okulary ochronne, zwłaszcza gdy używamy myjki ciśnieniowej.
Koszt podstawowego zestawu narzędzi do mycia płytek tarasowych nie musi być astronomiczny. Dobry mop to wydatek rzędu 50-150 PLN, zestaw szczotek (szeroka, do fug, szczoteczka do zębów - zero PLN!) to kolejne 30-80 PLN. Wiadra, szufelka i zmiotka to łącznie jakieś 40-100 PLN. Za myjkę ciśnieniową o niskim ciśnieniu trzeba zapłacić od 300 PLN w górę. Skrobak to niewielki wydatek, rzędu 15-30 PLN. Łącznie, posiadając najpotrzebniejsze rzeczy, mieścimy się w kwocie 150-400 PLN (bez myjki ciśnieniowej).
Ostatecznie, wybór narzędzi zależy od powierzchni tarasu, rodzaju płytek i stopnia zabrudzenia. Czasem prostota jest najlepszym doradcą. Mam sąsiada, który twierdzi, że najlepiej mu się myje starą szczotką ryżową i wiadrem wody z płynem. Inny zaś, zwolennik technologii, nie wyobraża sobie życia bez myjki ciśnieniowej i odkurzacza do wody. Własne doświadczenia i preferencje są tu kluczowe. Najważniejsze, by narzędzia były solidne i ułatwiały pracę, a nie ją utrudniały.
Dobrym przykładem efektywności odpowiednich narzędzi może być mycie dużego tarasu z gresu. Powierzchnia około 20m², lekko chropowatego gresu. Próba mycia samym mopem skończyła się smugami i nierównomiernym doczyszczeniem. Zastosowanie najpierw zamiotki z twardym włosiem do usunięcia piasku, następnie roztworu sody oczyszczonej na mokro i szorowania szeroką szczotką o nylonowym włosiu, a na końcu spłukania wodą z węża – zajęło mniej czasu i dało znacznie lepszy efekt czystości. Narzędzia dopasowane do zadania to inwestycja, która się zwraca.
Utrzymanie narzędzi w czystości również ma znaczenie. Po każdym użyciu warto je opłukać, a szmatki i wkłady wyprać. Czyste narzędzia są gotowe do ponownego użycia, a brudne mogą przenosić zanieczyszczenia i pogarszać efektywność sprzątania. Warto mieć stałe miejsce na przechowywanie sprzętu, aby był zawsze pod ręką i w dobrym stanie.
Posiadanie przemyślanego zestawu narzędzi sprawia, że gruntowne czyszczenie płytek tarasowych przestaje być męczącym obowiązkiem, a staje się wykonalnym zadaniem. Od prostych zmiotek i wiader, przez skuteczne szczotki, po bardziej zaawansowane myjki ciśnieniowe – każde narzędzie ma swoją rolę w procesie przywracania blasku naszym zewnętrznym podłogom.
| Narzędzie | Przeznaczenie | Orientacyjny Koszt (PLN) | Szacowana Trwałość |
|---|---|---|---|
| Mop płaski (mikrofibra) | Szybkie przemywanie, zbieranie kurzu | 50 - 150 | 1-3 lata (wkład) |
| Szczotka szeroka do płytek | Szorowanie powierzchni płytek | 20 - 50 | 2-5 lat |
| Szczotka do fug | Czyszczenie spoin | 15 - 40 | 1-3 lata |
| Zmiotka i szufelka | Usuwanie luźnych zanieczyszczeń | 40 - 100 | 3-7 lat |
| Wiadra (2 szt.) | Noszenie wody/roztworów | 30 - 60 | 5-10 lat |
| Skrobak do zabrudzeń | Punktowe usuwanie wżartych plam | 15 - 30 | 2-5 lat (ostrze wymienne) |