Wydzielenie klatki schodowej – co mówią warunki techniczne

Ten dym w klatce schodowej, który w kilkadziesiąt sekund potrafi odciąć drogę do wyjścia, zabił więcej ludzi niż sam ogień. Właśnie dlatego przepisy techniczno-budowlane traktują wydzielenie klatki schodowej jako osobny, rygorystycznie opisany obowiązek, a nie architektoniczny wybór. Poniżej znajdziesz konkretne warunki, które musi spełnić obudowa, drzwi, przedsionek i system oddymiania w zależności od wysokości budynku oraz kategorii zagrożenia ludzi.

• Kiedy potrzebny przedsionek przeciwpożarowy w klatce schodowej
• Klasa odporności ogniowej schodów i obudowy klatki schodowej
• Drzwi dymoszczelne i urządzenia oddymiające w klatce schodowej
• Najczęstsze błędy przy wydzielaniu klatki schodowej w budynku

Kiedy potrzebny przedsionek przeciwpożarowy w klatce schodowej

Przepisy nie każą wydzielać każdej klatki w każdym budynku, ale robią to precyzyjnie, gdy stawką staje się życie kilkudziesięciu osób naraz. W budynku niskim (N) obudowana klatka schodowa wchodzi w grę przy kategorii zagrożenia ludzi ZL II, czyli najczęściej przy obiektach noclegowych typu hotel, bursa czy akademik.

W budynku średniowysokim (SW) wymóg rozszerza się już na ZL I, ZL II, ZL III oraz ZL V, a więc biura, szpitale, szkoły, restauracje i kluby. W strefach produkcyjnych i magazynowych (PM) o gęstości obciążenia ogniowego powyżej 500 MJ/m² lub przy zagrożeniu wybuchem obudowa klatki schodowej staje się obowiązkowa zarówno w N, jak i w SW.

W budynkach wysokich (W) oraz wysokościowych (WW) zasada jest bezwzględna: co najmniej dwie klatki schodowe, a każda z nich musi być wyposażona w przedsionek przeciwpożarowy. Tak nakazuje § 256 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

Wyjątki istnieją, lecz są wąsko zakreślone. W budynku W bez strefy ZL II dopuszcza się rezygnację z przedsionka pod warunkiem, że powierzchnia strefy pożarowej nie przekracza 750 m². W ZL IV (mieszkalnictwie) analogiczny próg to również 750 m². Powyżej tej granicy trzeba wrócić do schematu pełnego, z przedsionkami i dwoma drogami ewakuacji.

Fizyka tego wymogu jest prosta: przedsionek pełni rolę bufora, w którym dym traci temperaturę, ciśnienie i stężenie toksycznych produktów spalania, zanim dotrze do pionu komunikacyjnego. To ta sama zasada, która w górnictwie decyduje o życiu załogi po wybuchu metanu.

Klasa odporności ogniowej schodów i obudowy klatki schodowej

Sama obudowa to za mało, jeśli schody i spoczniki nie dotrzymają kroku ścianom. Tabela z § 216 porządkuje wymagania w sposób, który łatwo pomylić, dlatego poniżej zestawienie gotowe do użycia przy stole z projektantem.

Symbol R 60 oznacza, że konstrukcja schodów musi utrzymać nośność przez 60 minut pożaru standardowego, a ściany obudowy muszą zachować szczelność i izolacyjność ogniową (EI) przez analogiczny czas. Beton zbrojony spełnia to bez dodatkowych zabiegów, stal wymaga już okładzin lub natrysków, a drewno w klasie A, B, C w ogóle nie wchodzi w rachubę.

W budynkach D i E, które stanowią zdecydowaną większość inwestycji mieszkaniowych i małych usługowych, próg obniża się do R 30. To nadal pół godziny odporności, a w praktyce oznacza konieczność zabezpieczenia płytami gipsowo-kartonowymi typu F lub okładzinami wełną mineralną o odpowiedniej gęstości, minimum 140 kg/m³.

Balustrady w klatce schodowej nie są detalem, lecz elementem ewakuacji. Minimalna wysokość 110 cm przy wysokości ponad 12 m, 90 cm w niższych budynkach, a prześwit między szczebelkami nie większy niż 12 cm, żeby zapobiec zakleszczeniu dziecka. Szerokość użytkowa biegu nie może spaść poniżej 1,2 m w budynku W i 1,0 m w SW, liczone jako światło między ścianami.

W praktyce najczęściej wąskim gardłem okazuje się spocznik między biegami. Przyjmuje się, że jego długość powinna wynosić co najmniej 1,0 m, a przy drzwiach ewakuacyjnych otwieranych do wewnątrz klatki trzeba doliczyć dodatkowe 50 cm na odsadzenie skrzydła. Zaniedbanie tej zasady kończy się tym, że otwarte drzwi tarasują drogę ucieczki.

Drzwi dymoszczelne i urządzenia oddymiające w klatce schodowej

Drzwi w obudowie klatki schodowej muszą spełniać dwa odrębne kryteria, co wielu inwestorom myli się w jeden worek. Pierwsze to klasa odporności ogniowej, oznaczana jako EI 30 lub EI 60, zależnie od wymagań dla ścian. Drugie to dymoszczelność, oznaczana literą S z odpowiednim czasem, najczęściej Sa lub Sm wg PN-EN 1634-3.

Drzwi dymoszczelne nie muszą być jednocześnie ogniochronne, a drzwi EI 30 nie muszą blokować dymu. Dopiero zestaw obu cech daje pełną ochronę, dlatego w strefach ZL II oraz w budynkach SW i wyższych wymaga się drzwi typu EIS 30, a w W i WW nawet EIS 60.

Same drzwi nie wystarczą, bo dym gromadzi się pod stropem klatki i przenika przez każdą szczelinę. Rozwiązaniem są urządzenia zapobiegające zadymieniu, w skrócie SSW, oraz instalacje oddymiające uruchamiane automatycznie z czujek dymowych. Klapa dymowa w najwyższym punkcie klatki musi mieć pole powierzchni co najmniej 5% rzutu schodów.

W budynkach wysokościowych otwarcie klapy na dachu wspomaga wentylator oddymiający umieszczony na szczycie szybu, o wydajności minimum 10 000 m³/h. Dym zasysany jest z górnej warstwy klatki, a dolne warstwy pozostają przejezdne dla ewakuujących się osób dzięki zjawisku stratyfikacji termicznej.

Przedsionek przeciwpożarowy musi mieć własną wentylację awaryjną, najczęściej nawiew kompensacyjny o wydajności równej 50% wydajności oddymiania klatki. Bez tego drzwi przedsionka zaczynają działać jak komin, wciągając dym z powrotem do strefy buforowej.

Najczęstsze błędy przy wydzielaniu klatki schodowej w budynku

Pierwszy błąd wynika z mylenia pojęć: klatka obudowana to co innego niż klatka wydzielona przedsionkiem. Właściciel obiektu często słyszy od wykonawcy, że klatka jest "wydzielona", a w rzeczywistości ma jedynie obudowane ściany, bez przedsionka i bez urządzeń oddymiających. W budynku SW ze strefą ZL II taki stan jest niezgodny z przepisami.

Drugi błąd to rezygnacja z systemu SSW w strefach ZL II w budynku średniowysokim, powszechna przy adaptacjach starych kamienic na pensjonaty. Inspektor nadzoru inwestorskiego akceptuje obudowę ścian i drzwi EIS 30, lecz pomija wymóg określony w § 245 ust. 2, który nakłada obowiązek instalacji zapobiegającej zadymieniu.

Trzeci problem leży w drzwiach, które kwalifikuje się jako dymoszczelne zamiast EIS 30. Na rynku dostępne są drzwi jedynie w klasie Sa, znacznie tańsze, które zatrzymują zimny dym, ale przepuszczają gazy o temperaturze pożarowej. W strefach ZL II oraz w PM przy obciążeniu powyżej 500 MJ/m² takie rozwiązanie nie spełnia wymagań.

Czwarty, niewidoczny gołym okiem błąd dotyczy przejść instalacyjnych. Każde przejście rury, kabla czy kanału wentylacyjnego przez ścianę klatki schodowej musi być uszczelnione materiałem o klasie odporności ogniowej równej klasie przegrody. Masa szpachlowa, wełna mineralna i pianka ogniochronna w atestowanym zestawie to absolutne minimum, bez którego obudowa EI 60 staje się fikcją.

Piąty błąd pojawia się przy modernizacjach, gdy do istniejącej klatki schodowej dostawia się windę. Szyb windowy przechodzi wówczas przez strop, a jego obudowa musi spełniać te same wymagania co ściany klatki. Brak takiej obudowy tworzy komin, którym dym przedostaje się między kondygnacjami w tempie kilku metrów na sekundę.

Na koniec warto przytoczyć schemat typowej klatki w budynku wysokościowym, który weryfikuje poprawność rozwiązań jeszcze na etapie projektu.

  Dach
   |
  [KLAPA DYMOWA 1,0 x 1,0 m]
   |
  +---------+
  |  KLATKA | < R 60, ściany EI 60
  |  SCHOD. | < drzwi EIS 60
  +---------+
     |     |
  [PRE1] [PRE2] < przedsionki ppoż.
     |     |
  +-----+ +-----+
  |KORYTARZ| |KORYTARZ|
  +-----+ +-----+
   |              |
[HOL]          [HOL]
   |              |
  WYJŚCIE       WYJŚCIE
  EWAK. A       EWAK. B

Ten rysunek tekstowy pokazuje dwie niezależne drogi ewakuacji, dwie klatki z przedsionkami oraz klapę dymową na dachu, czyli konfigurację obowiązkową w budynku W i WW.

Checklist przed odbiorem klatki schodowej

• Ściany i stropy posiadają deklarację właściwości użytkowych z klasą odporności ogniowej zgodną z projektem.
• Drzwi klatki oznaczone są tabliczką z klasą EIS lub EI w zależności od strefy.
• Samozamykacze działają prawidłowo, a skrzydła nie są blokowane klinami.
• Przejścia instalacyjne posiadają protokoły uszczelnienia ogniowego.
• Klapy dymowe i wentylatory oddymiające mają aktualny przegląd roczny.
• System SSW reaguje na sygnał z czujki dymowej w czasie poniżej 60 sekund.
• Oświetlenie awaryjne działa przez co najmniej 1 godzinę po zaniku napięcia.

Wydzielenie klatki schodowej w budynku nie jest kosztem, który można pominąć w imię oszczędności, lecz inwestycją, której zwrot mierzy się brakiem ofiar. Każdy element tej układanki (obudowa, drzwi, przedsionek, SSW) działa jak ogniwo łańcucha, a jego przerwanie podważa sens pozostałych. Dlatego planując budowę lub modernizację, warto już na etapie koncepcji ustalić klasę odporności pożarowej, kategorię ZL oraz wymaganą liczbę klatek, a dopiero potem dobierać materiały i urządzenia.

Jeśli potrzebujesz szczegółowej analizy wymagań dla konkretnego budynku, odpowiedni specjalista pomoże ustalić, które przepisy z § 216, § 245 i § 256 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych mają w Twoim przypadku zastosowanie, jakie odstępstwa proceduralne wchodzą w grę i jak przygotować dokumentację powykonawczą tak, aby odbiór Państwowej Straży Pożarnej przebiegł bez zastrzeżeń.

Źródła i akty prawne: Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (z późn. zm.), w szczególności § 216, § 245, § 256; PN-EN 1634-3 dotycząca badań odporności ogniowej drzwi; PN-EN 13501-2 klasyfikacja ogniowa elementów budynku; Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Aktualne teksty jednolite dostępne na stronie internetowej Sejmu RP (isap.sejm.gov.pl) oraz Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (pkn.pl).