Zamknięta klatka schodowa w budynku ZL III – co mówi § 245 i kiedy obudowa jest obowiązkowa

Obudowa klatki schodowej a trzecia klatka nieewakuacyjna

Trzecia klatka schodowa, która obsługuje wyłącznie komunikację pionową między kondygnacjami technicznymi lub garażem, wciąż budzi wątpliwości projektowe. Pytanie brzmi: czy taka klatka, formalnie nieewakuacyjna, wymaga pełnej obudowy i oddymiania tak jak dwie pozostałe. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690, z późn. zm.), nie pozostawia tu pola do dowolności. § 245 ust. 2 nakłada identyczne wymagania na wszystkie obudowane drogi komunikacji ogólnej, niezależnie od tego, czy dana klatka pełni funkcję drogi ewakuacyjnej w rozumieniu przepisów przeciwpożarowych.

• Obudowa klatki schodowej a trzecia klatka nieewakuacyjna
• Oddymianie klatki schodowej w budynku średniowysokim klapy, okna, wentylacja pożarowa
• Najczęstsze błędy projektowe przy obudowie klatki schodowej

Dosłowne brzmienie przepisu wskazuje, że ściany i stropy obudowy klatki schodowej w budynku średniowysokim, zaliczonym do strefy pożarowej ZL III, muszą spełniać klasę odporności ogniowej nie niższą niż EI 60. Drzwi prowadzące do klatki należy wyposażyć w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub samoczynnie uruchamiane urządzenia oddymiające, uruchamiane za pomocą systemu wykrywania dymu. Wspomniane urządzenia działają na prostej zasadzie fizycznej: gorące gazy pożarowe, lżejsze od powietrza, unoszą się ku górze, gromadzą się pod stropem najwyższej kondygnacji, a następnie wydostają się na zewnątrz przez klapę oddymiającą o powierzchni co najmniej 1 m², co tworzy ciągły przepływ konwekcyjny wypierający dym z dolnych partii klatki. Bez tego mechanizmu dym błyskawicznie blokuje drogę ucieczki, a jej użytkownicy tracą orientację w ciągu 30-90 sekund od rozgorzenia pożaru testowego referencyjnego, przyjętego w krzywej pożarowej ISO 834.

Przepis nie różnicuje klatek ze względu na ich funkcję ewakuacyjną. Oznacza to, że nawet klatka techniczna, którą użytkownicy pokonują wyłącznie podczas prac serwisowych, podlega tym samym wymogom co klatka główna. Powody takiego ujednolicania są czysto techniczne: pożar nie rozróżnia funkcji budynku, rozprzestrzenia się przez każdą nieobudowaną przestrzeń pionową, a gorące gazy potrafią pokonać 15-20 metrów w ciągu 60 sekund w budynku o typowej geometrii klatki.

Wyjątek od obowiązku pełnej obudowy dotyczy wyłącznie schodów wewnętrznych w obrębie jednego lokalu mieszkalnego lub użytkowego, łączących nie więcej niż dwie kondygnacje. Rozporządzenie dopuszcza rezygnację z obudowy pod warunkiem spełnienia odrębnych wymagań przeciwpożarowych, takich jak samozamykacze, czujki dymu oraz ograniczenie powierzchni komunikacji do 25% powierzchni lokalu. Drugi wyjątek obejmuje otwarte hole i foyer w budynkach użyteczności publicznej, łączące najwyżej dwie kondygnacje, pod warunkiem zastosowania rozwiązań zastępczych, takich jak tryskacze, zwiększona szerokość wyjść ewakuacyjnych lub stałe instalacje gaśnicze.

Konsekwencje błędnej kwalifikacji klatki ponosi projektant, rzeczoznawca ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych oraz kierownik budowy. Odmowa odbioru przez Państwową Inspekcję Nadzoru Budowlanego, decyzja o wstrzymaniu użytkowania, a w skrajnych przypadkach odpowiedzialność zawodowa na podstawie art. 95 Prawa budowlanego, to realne ryzyka przy zignorowaniu § 245 ust. 2. Warto przy tym pamiętać, że § 237 WT nakłada ogólny obowiązek oddzielenia stref pożarowych elementami o odpowiedniej odporności ogniowej, a § 270 precyzuje wymagania dla drzwi przeciwpożarowych, w tym klasę EI 30 dla drzwi prowadzących do obudowanej klatki schodowej.

Oddymianie klatki schodowej w budynku średniowysokim klapy, okna, wentylacja pożarowa

Skuteczne oddymianie zamkniętej klatki schodowej opiera się na trzech komplementarnych rozwiązaniach: klapach oddymiających w najwyższej części obudowy, oknach oddymiających na poziomie kondygnacji oraz wentylacji pożarowej sterowanej sygnałem z centrali sygnalizacji pożarowej. Klapa dachowa o powierzchni geometrycznej minimum 1 m² pozostaje rozwiązaniem najtańszym i najprostszym montażowo, koszt urządzenia wraz z siłownikiem wynosi 4500-7500 zł netto za sztukę, a montaż na dachu płaskim nie wymaga ingerencji w konstrukcję stropu. Mechanizm działania opiera się na zjawisku konwekcji naturalnej: różnica gęstości gorących gazów pożarowych (temperatura 400-600°C) i chłodnego powietrza zewnętrznego generuje ciąg o wartości 2-4 Pa, wystarczający do usunięcia dymu z klatki o wysokości do 25 m bez wspomagania mechanicznego.

Okna oddymiające w ścianie zewnętrznej klatki stanowią uzupełnienie lub alternatywę dla klap dachowych. Wymagana powierzchnia czynna otworu to minimum 1,5 m² dla pojedynczego okna, przy czym kąt otwarcia skrzydła nie może być mniejszy niż 60° względem poziomu. Okna oddymiające sprawdzają się w budynkach średniowysokich z dachem stromym, gdzie montaż klapy dachowej jest technicznie skomplikowany, a także w klatkach z przeszkleniami, które pełnią jednocześnie funkcję doświetlenia naturalnego. Koszt okna oddymiającego z napędem łańcuchowym wynosi 3200-5800 zł netto za sztukę w zależności od wymiarów i producenta.

Wentylacja pożarowa z mechanicznym wspomaganiem staje się konieczna, gdy wysokość klatki przekracza 25 m lub gdy geometria budynku nie pozwala na swobodny ciąg konwekcyjny (klatka w narożniku, klatka bez okien w ścianie zewnętrznej). Wentylator oddymiający o wydajności 8 000-12 000 m³/h, umieszczony na najwyższej kondygnacji lub w maszynowni dachowej, wymusza kontrolowany przepływ powietrza, utrzymując dolne strefy klatki w strefie wolnej od dymu przez co najmniej 30 minut od sygnalizacji pożaru. Koszt instalacji wentylacji pożarowej waha się od 45 000 do 85 000 zł netto za kompletny system z wentylatorem, kanałami, klapami pożarowymi oraz automatyką sterującą.

Automatyka sterująca stanowi serce każdego systemu oddymiania. Centrala oddymiająca, zasilana z wydzielonego obwodu SIPO (sygnalizacji i pożaru), musi pozostawać w stanie gotowości przez minimum 72 godziny od zaniku napięcia sieciowego. Samoczynne otwarcie klap następuje w ciągu 60 sekund od wykrycia dymu przez czujkę optyczną lub po naciśnięciu przycisku ROP (ręcznego ostrzegacza pożarowego) umieszczonego przy każdych drzwiach klatki. Zasilanie awaryjne z akumulatorów żelowych o pojemności 38-65 Ah w zupełności wystarcza do podtrzymania pracy systemu przez wymagany czas. Bez niezawodnego zasilania nawet najlepiej zaprojektowany system oddymiania staje się bezużyteczny w momencie, gdy liczy się każda sekunda.

Najczęstszym błędem pozostaje pominięcie doprowadzenia powietrza kompensacyjnego. Otwarta klapa oddymiająca pozwala na ucieczkę dymu, lecz bez jednoczesnego napływu świeżego powietrza w dolnej części klatki dym zatrzymuje się na pośrednich kondygnacjach, tworząc tzw. warstwę neutralną na wysokości 6-8 m od posadzki parteru. Rozwiązaniem są klapy pożarowe w ścianie zewnętrznej na poziomie parteru lub pierwszego piętra, otwierane synchronicznie z klapą górną. Powierzchnia napływu kompensacyjnego powinna wynosić co najmniej 80% powierzchni klapy oddymiającej, co przekłada się na 0,8-1,2 m² dodatkowych otworów.

Najczęstsze błędy projektowe przy obudowie klatki schodowej

Projektanci nagminnie traktują klatkę nieewakuacyjną jako zwolnioną z wymagań przeciwpożarowych, powołując się na jej drugorzędną funkcję. To fundamentalny błąd interpretacyjny. § 245 ust. 2 WT nie zawiera żadnego rozróżnienia ze względu na kategorię drogi komunikacji ogólnej, a jedynymi wyjątkami są schody wewnętrzne w obrębie lokalu oraz otwarte hole w budynkach z rozwiązaniami zastępczymi. Każda inna klatka schodowa w budynku średniowysokim ZL III wymaga pełnej obudowy, drzwi przeciwpożarowych oraz systemu oddymiania.

Drugim powtarzającym się uchybieniem jest niedostosowanie klasy odporności ogniowej drzwi do wymagań obudowy. Drzwi prowadzące do klatki schodowej muszą posiadać klasę EI 30, co oznacza 30 minut odporności na ogień liczonej od strony klatki. W praktyce projektowej oznacza to konieczność zastosowania drzwi stalowych z wypełnieniem wełną mineralną lub drzwi drewnianych z atestem ITB, oznaczonych znakiem CE lub znakiem budowlanym B. Montaż drzwi bez atestu, nawet jeśli ich grubość i konstrukcja wyglądają masywnie, prowadzi do odmowy odbioru.

Brak obliczeń CFD (Computational Fluid Dynamics) dla klatek o nietypowej geometrii to trzecia kategoria błędów. W budynkach z klatką schodową w narożniku, z licznymi załamaniami biegu lub z antresolami pośrednimi, konwekcja naturalna nie wystarcza do skutecznego oddymienia. Obliczenia CFD, wykonywane programem FDS (Fire Dynamics Simulator) lub Smokeview, pozwalają zweryfikować, czy projektowany system oddymiania utrzyma warstwę dymu poniżej poziomu 2,5 m od posadzki przez wymagany czas ewakuacji. Koszt takich obliczeń wynosi 3500-6500 zł netto, lecz stanowi niewielki ułamek wartości całej inwestycji, a eliminuje ryzyko kosztownych przeróbek.

Czwartym, niezwykle częstym błędem pozostaje brak koordynacji międzybranżowej na etapie projektu wykonawczego. Architekt rysuje obudowę klatki, lecz zapomina o kanalach wentylacji pożarowej, które muszą przejść przez stropy o klasie REI 60. Instalator prowadzi kanały bez przepustów pożarowych, co de facto likwiduje odporność ogniową obudowy w miejscu przejścia instalacji. Każde przejście rury, kanału lub kabla przez element obudowy wymaga zastosowania systemowej przegrody pożarowej (np. manszeta ogniochronna, zaprawa intumescencyjna) o odporności ogniowej równej odporności przebijanego elementu.

Piątym uchybieniem, obserwowanym szczególnie w projektach modernizowanych, jest pozostawienie starej klapy oddymiającej bez przeglądu technicznego. Klapa zamontowana 20 lat temu może mieć skorodowany siłownik, zużytą uszczelkę lub uszkodzony mechanizm sprężynowy. Coroczny przegląd techniczny klap i okien oddymiających, wykonywany przez uprawnioną firmę, stanowi obowiązek wynikający z § 3 ust. 1 rozporządzenia MSWiA z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Zaniedbanie przeglądu w praktyce oznacza, że klapa nie otworzy się w momencie pożaru, a cała inwestycja w obudowę klatki okaże się bezużyteczna.

Przed złożeniem projektu do organów architektonicznych warto zweryfikować pięć kluczowych elementów: klasę odporności ogniowej obudowy (EI 60), klasę drzwi (EI 30), obecność urządzenia oddymiającego o wymaganej powierzchni, samoczynność otwarcia klapy po sygnale z centrali SIPO, zasilanie awaryjne z akumulatorów o wystarczającej pojemności. Każdy z tych punktów można sprawdzić na rzucie i w specyfikacji technicznej w ciągu kilkunastu minut, a ich pominięcie generuje opóźnienia sięgające tygodni w procedurze odbiorowej. W razie wątpliwości co do nietypowej geometrii klatki, wysokości powyżej 25 m lub konieczności zastosowania rozwiązań zastępczych, konsultacja z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych pozostaje jedyną rozsądną ścieżką.

Nowelizacja warunków technicznych z 2018 r. nie zmieniła literalnie brzmienia § 245 ust. 2, lecz wprowadziła szereg zmian kontekstowych w innych paragrafach, wpływających na projektowanie klatek schodowych. § 271 ust. 2 rozszerzył wymagania dotyczące samozamykaczy, § 237 zyskał doprecyzowanie dotyczące odporności ogniowej przejść instalacyjnych, a § 309 wprowadził obowiązek stosowania systemów sygnalizacji pożarowej w budynkach średniowysokich ZL III o powierzchni strefy pożarowej przekraczającej 1000 m². Te zmiany, choć pośrednie, redefiniują zakres wyposażenia klatki schodowej w nowoczesnym budynku.

Źródła danych i regulacji: Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690, z późn. zm., isap.sejm.gov.pl); Ustawa z 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414, z późn. zm.); Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719); PN-EN 12101-2:2017 Systemy kontroli rozprzestrzeniania dymu i ciepła, Część 2: Wymagania techniczne dotyczące klap oddymiających; PN-EN 13501-2 Klasyfikacja ogniowa wyrobów budowlanych i elementów budynków, Część 2: Klasyfikacja na podstawie badań odporności ogniowej, z wyłączeniem instalacji wentylacyjnej.